چرا دلمان می‌خواهد چیزهای ناز را سختی دهیم؟_روشنفکر

آیا تا‌به‌حال پیش آمده که عکس یک نوزاد تپل با لپ‌های گل‌انداخته یا ویدئویی از یک بچه گربه را ببینید و یک دفعه دندان‌هایتان را به هم سختی دهید؟ آیا جملاتی همانند «وایی دلم می‌خواد گازش بگیرم!» یا «آنقدر فشارش بدم تا بترکه!» از دهانتان خارج شده است؟ اگر این توانایی را داشته‌اید، دلواپس نباشید؛ شما دیوانه یا خشن نیستید! شما در حال توانایی یک اتفاق روانشناختی رایج به نام پرخاشگری ناشی از بامزگی هستید.

احتمالا شگفت به نظر برسد که چرا مغز ما در عکس العمل به چیزی که سرشار از معصومیت و زیبایی است، فرمانی خشونت‌آمیز صادر می‌کند. چرا عشق و پرخاشگری در این لحظات خاص با هم ترکیب خواهد شد؟ در این مقاله از مجله «چطور»، با نگاهی علمی و دقیق به اعماق مغز سفر می‌کنیم تا راز این تضاد شگفت را کشف کنیم. با ما همراه باشید تا بفهمیم چرا بعضی اوقات دوست داشتنِ زیاد، دندان‌قروچه می‌آورد.

پرخاشگری ناشی از بامزگی دقیقا چیست؟

پرخاشگری ناشی از بامزگی یا Cute Aggression، اصطلاحی است که برای توصیف عکس العمل‌های انگارً خشن در برابر محرک‌های زیاد بامزه (همانند نوزادان یا حیوانات کوچک) به کار می‌رود. این عکس العمل‌ها طبق معمولً شامل فشردن دندان‌ها، مشت کردن دست‌ها، میل به نیشگون گرفتن یا گاز گرفتن و منفعت گیری از کلامی خشن اما با لحنی مهر امیز است.

مسئله کلیدی و تمایزدهنده اینجاست که در پرخاشگری ناشی از بامزگی، فرد هیچ تمایل واقعی برای صدمه رساندن به سوژه ندارد. این حرکت، نوعی «نمایش» است که با احساسات مثبتِ شدید همراه است، نه خشم یا نفرت.

در سال ۲۰۱۳، تیمی از محققان دانشگاه ییل آمریکا برای اولین بار این اتفاق را به طور علمی مطالعه و نام‌گذاری کردند. آن‌ها دریافتند که این حس یک توانایی جهانی است و تقریباً در همه فرهنگ‌ها دیده می‌شود؛ از کلمه «Gigil» در زبان فیلیپینی (به معنی ساییدن دندان‌ها از شدت علاقه) تا عبارت‌های رایج فارسی همانند «قربونت برم که می‌خوام بخورمت!».

ریشه علمی: چرا مغز قاطی می‌کند؟

برای فهمیدن این اتفاق، باید به مکانیزم‌های تنظیم شوق در مغز نگاه کنیم. تحقیقات مشخص می کند که پرخاشگری ناشی از بامزگی در واقع یک مکانیزم دفاعی هوشمندانه برای نگه داری اعتدال روانی است.

نظریه شوق دیمورفوس

اوریانا آراگون (Oriana Aragón)، روانشناس اجتماعی، این اتفاق را مثالای از ابراز شوق دوگانه می‌داند. درست همانند وقتی که از شدت خوشحالی گریه می‌کنیم (اشک شوق) یا از شدت استرس و شوک می‌خندیم (خنده عصبی)؛ در اینجا هم مغز برای تعدیل یک حس شدید، عکس العمل متضاد آن را تشکیل می‌کند.

هنگامی با یک حاضر زیاد بامزه روبرو می‌شوید، سیستم پاداش مغزتان با حجم عظیمی از احساسات مثبت و هورمون‌هایی همانند دوپامین بمباران می‌شود. این اورلود شدن احساسی می‌تواند کارکرد شما را مختل کند (برای مثالً آنقدر محو نوزاد شوید که نتوانید از او مراقبت کنید). برای جلوگیری از این اختلال، مغز مقدار مقداری حس پرخاشگری تشکیل می‌کند تا شما را از آن خلسه‌ی شدید بیرون بکشد و به اعتدال برگرداند.

تحقیقات عصب‌شناسی چه می‌گویند؟

در مطالعه‌ای که در ژورنال Frontiers in Behavioral Neuroscience انتشار شد، کاترین استاوروپولوس، استاد دانشگاه کالیفرنیا، فعالیت مغزی افراد را زمان تماشای تصاویر بامزه ثبت کرد. نتایج شگفت‌انگیز می بود:

• سیستم پاداش مغز (مرتبط با لذت) به شدت فعال شد.
• همزمان، سیستم اضطراب مغز نیز فعالیت بالایی نشان داد.
• افرادی که پرخاشگری ناشی از بامزگی بیشتری گزارش کردند، نیرومندترین ربط را بین این دو سیستم مغزی داشتند.

استاوروپولوس در مصاحبه‌ای دراین‌باره او گفت:

«این روش مغز است برای گفتن این که: آرام باش! این حجم از حس خوب دارد من را از کار می‌اندازد.»

همه ما در این کشتی هستیم

این حس اختصاصی شما نیست. حتی چهره‌های مشهور هم چندین دفعه به این توانایی اعتراف کرده‌اند. برای مثال، کریستن بل (Kristen Bell) بازیگر هالیوود، در یک مصاحبه تلویزیونی اعتراف کرد که هنگامی با حیوانات زیاد بامزه (همانند تنبل‌ها) روبرو می‌شود، کنترل احساساتش را از دست می‌دهد و گریه می‌کند یا دچار تیک‌های عصبی ناشی از شوق می‌شود که نشان‌دهنده همین اوج گرفتن احساسات است.

کاربری در یک انجمن نقل ردیت نوشته است:

«من عاشق گربه‌ام هستم، اما بعضی اوقات هنگامی خوابیده و زیاد ناز شده، یهو دلم می‌خواد چنان فشارش بدم که چشماش بزنه بیرون! بعدش خودم از این فکرم میترسم و فقط نازش می‌کنم. فکر می‌کردم روان‌پریشم تا این که پِی بردم این یه چیز علمیه.»

تفاوت پرخاشگری بامزه با پرخاشگری واقعی

زیاد مهم است که مرز بین این اتفاق بی‌خطر و پرخاشگری واقعی را تشخیص دهیم. جدول زیر به شما پشتیبانی می‌کند تا این تفاوت‌ها را بهتر فهمیدن کنید:

چرا برخی چیزها برای مغز بامزه می باشند؟

برای این که پرخاشگری ناشی از بامزگی رخ دهد، سوژه باید ویژگی‌های خاصی داشته باشد. کنراد لورنتس (Konrad Lorenz) رفتارشناس مشهور، این ویژگی‌ها را «Kindchenschema» یا طرحواره نوزادی نامید.

مغز انسان طوری سیم‌کشی شده که به ویژگی‌های زیر عکس العمل شدید نشان دهد:

• سر بزرگ نسبت به بدن
• چشمان درشت و گرد که پایین صورت قرار گرفته‌اند
• گونه‌های تپل و برجسته
• پیشانی بلند
• بدن گرد و نرم

این ویژگی‌ها (که در نوزادان انسان و تعداد بسیاری از حیوانات مشترک است) به طور غریزی تمایل به مراقبت کردن را در ما بیدار می‌کنند. اما هنگامی این ویژگی‌ها زیاد اغراق‌آمیز باشند (همانند بچه گربه‌ها)، سیستم مراقبت مغز بیش‌فعال شده و برای تعدیل خود، به مکانیزم پرخاشگری ناشی از بامزگی متوسل می‌شود.

چطور با این حس کنار بیاییم؟

اگرچه حس پرخاشگری ناشی از بامزگی طبیعی است، اما بعضی اوقات شدت آن می‌تواند آزاردهنده باشد یا علتشود دلواپس شویم که مبادا ناخواسته به موجودی صدمه بزنیم (برای مثالً جوجه‌ای را بسیاری سختی دهیم!).

۱. تنفس عمیق و مکث

هنگامی حس کردید دندان‌هایتان در حال قفل شدن است، نگاهتان را برای چند ثانیه از آن حاضر بردارید. سه نفس عمیق بکشید. این کار به مغز زمان می‌دهد تا سطح دوپامین را پایین بیاورد و علترا بازیابی کند.

۲. کلامی کردن احساسات

به جای عمل کردن (سختی دادن)، احساستان را با کلمات اغراق‌آمیز گفتن کنید. گفتنِ «وایی دارم دیوونه میشم از دستش!» یا «می‌خوام قورتش بدم!» به تخلیه انرژی روانی پشتیبانی می‌کند، بدون این که نیاز به تماس فیزیکی خشن باشد.

۳. منفعت گیری از ابزارهای تخلیه انرژی

اگر میل به فشردن زیاد زیاد است، یک توپ استرس یا بالش را سختی دهید. این کار نیاز فیزیکی بدن برای تخلیه تنش عضلانی را رفع می‌کند، در حالی که نوزاد یا حیوان خانگی در امنیت می‌ماند.

اگر به این نوشته و نحوه کارکرد شگفت مغز در پردازش احساسات علاقه‌مند هستید، مطالعه منبع های زیر نظر می‌شود:

کتاب «چرا ما این‌گونه حرکت می‌کنیم؟» (Behave) تاثییر رابرت ساپولسکی

• این کتاب شاهکاری در عرصه بیولوژی حرکت انسان است و به زبانی دلنشین توضیح می‌دهد که چطور هورمون‌ها و مغز، شگفت‌ترین رفتارهای ما (از جمله تضادهای احساسی) را کنترل می‌کنند.

کتاب «هیجانات چطور ساخته خواهد شد» (How Emotions Are Made) تاثییر لیزا فلدمن بارت

• این کتاب دیدگاه شما را نسبت به احساسات تحول می‌دهد و توضیح می‌دهد که مغز چطور توانایی‌های حسی را تفسیر و نام‌گذاری می‌کند.

سخن پایانی

اتفاق پرخاشگری ناشی از بامزگی، یادآور پیچیدگی شگفت‌انگیز روان انسان است. این حس به ما مشخص می کند که مرز بین عشق و جنون، مراقبت و خشونت، بعضی اوقات در مغز ما به باریکی یک تار موست. اما این خشونت ظاهری، در باطن خود، تلاشی برای نگه داری اعتدال و محافظت از سلامت روان ماست.

بعد دفعه سپس که با دیدن یک حاضر دوست‌داشتنی، دندان‌قروچه کردید و مشتتان را گره زدید، لبخند بزنید و بدانید که این، روش شگفت و غریب مغزتان برای گفتنِ «من زیاد دوستش دارم» است. فقط یادتان باشد، سختی را روی بالش خالی کنید، نه روی آن حاضر بی‌نوا!

اگر این مقاله از «چطور» برایتان دلنشین می بود، حتماً آن را با دوستانی که همیشه می‌خواهند لپ نوزادان را بکنند، به اشتراک بگذارید. شما هم توانایی‌ای از این حس دارید؟ در کامنت‌ها برایمان بنویسید که چه چیزی «آمپر بامزگی» شما را می‌چسباند!

سوال‌های متداول

۱. آیا پرخاشگری ناشی از بامزگی خطرناک است؟

خیر. تحقیقات نشان داده که این اتفاق یک عکس العمل روانی طبیعی برای تعدیل احساسات مثبت است و فرد هیچ تصمیم واقعی برای صدمه رساندن ندارد. با این حال، باید مواظب باشیم که در ابراز فیزیکی این حس (همانند سختی دادن) زیاده‌روی نکنیم تا به طور ناخواسته به کودکان یا حیوانات کوچک صدمه نزنیم.

۲. چرا فقط برخی افراد پرخاشگری ناشی از بامزگی را توانایی می‌کنند؟

اگرچه این اتفاق رایج است، اما همه آن را توانایی نمی‌کنند. تحقیقات مشخص می کند افرادی که احساسات خود را با شدت بیشتری توانایی می‌کنند (چه مثبت و چه منفی)، زیاد تر مستعد این عکس العمل می باشند. این چنین تفاوت‌های فرهنگی و نحوه پرورش در ابراز هیجانات نیز نقش دارد.

۳. آیا پرخاشگری ناشی از بامزگی فقط نسبت به نوزادان و حیوانات است؟

عمدتاً بله، چون آن‌ها دارای ویژگی‌های طرحواره نوزادی می باشند که محرک مهم این حس است. اما امکان پذیر برخی افراد نسبت به اشیاء بی‌جان که طراحی بامزه دارند (همانند عروسک‌ها یا شخصیت‌های کارتونی) یا حتی شریک عاطفی خود در لحظات خاص نیز این حس را توانایی کنند.

در افسردگی غم به لایه‌های عمیق زندگی نفوذ کرده و اختلالاتی در احساسات و حرکت شما به‌وجود می‌آورد. اگر حس افسردگی دارید، حتما با پشتیبانی یک روانشناس متخصص مشکل را ریشه‌یابی کنید و برای حل آن راهکار بگیرید.برای ربط با مشاور متخصص افسردگی روی دکمه زیر کلیک کنید.

به پشتیبانی زبان بدن، ناگفته‌ها را بگویید و بشنوید