به گزارش روشنفکر
آیا تابهحال برایتان پیش آمده که به چهرهی صمیمیترین دوست یا حتی مادرتان نگاه کنید و برای کسری از ثانیه، حس کنید که انگار دارید به یک غریبه نگاه میکنید؟ یا احتمالا در حال نوشتن یک کلمه زیاد ساده همانند «در» یا «دیوار» بودهاید و یک دفعه حس کردهاید که این کلمه چه مقدار شگفت است، هیچ معنایی ندارد و انگار اولین بار است که آن را میبینید.
اگر این تواناییهای دلهرهآور را داشتهاید، نترسید. حافظهتان را از دست ندادهاید و دیوانه نشدهاید. شما در حال توانایی اتفاقای روانشناختی به نام ژامه وو (Jamais Vu) هستید.
تعداد بسیاری از ما با اتفاق «دژاوو» (آشناپنداری) آشنا هستیم؛ حسی که انگار قبلاً اینجا بودهایم. اما ژامه وو، خواهر دوقلو و یقیناً مرموزتر و مقداری ترسناکترِ دژاوو است. در این مقاله از مجله «چطور» تصمیم داریم با عینک علم و روانشناسی به تاریکخانه ذهن سفر کنیم تا بفهمیم چرا مغز ما بعضی اوقات تصمیم میگیرد آشناترین چیزها را برایمان “غریبه” نمود دهد.
ژامه وو دقیقاً چیست؟
ژامه وو (تلفظ: /zhä-mā-vo͞o/) واژهای فرانسوی به معنی «هیچ زمان دیده نشده» است. در روانشناسی، این کلمه برای توصیف وضعیتی به کار میرود که در آن فرد، شخص، کلمه، مکان یا موقعیتی را که به خوبی میشناسد، یک دفعه برایش غریب، تازه و ناآشنا به نظر میرسد.
در حالی که دژاوو (Déjà Vu) حس آشنایی کاذب در موقعیتی تازه است، ژامه وو حس ناآشنایی کاذب در موقعیتی قدیمی است.
کریس مولین، یکی از برجستهترین پژوهشگران حافظه از دانشگاه لیدز (و اکنون دانشگاه گرنوبل آلپ)، ژامه وو را اینگونه توصیف میکند:
«ژامه وو وقتی رخ میدهد که ادراک عینی شما با فهمیدن ذهنیتان در تضاد است. میدانید که در اتاق خودتان هستید، اما حسی درونی و قوی فریاد میزند که اینجا غریبه است.»
این توانایی طبق معمولً زیاد مختصر است و تنها چند ثانیه طول میکشد، اما شدت حس بیگانگی در آن میتواند فرد را دچار وحشت یا سردرگمی کند.
ریشه علمی: چرا مغز ارور میدهد؟
برخلاف دژاوو که تحقیقات بسیاری روی آن انجام شده، ژامه وو کمتر مورد بازدید قرار گرفته است. با این حال، مطالعات تازه، به اختصاصی تحقیقات پروفسور مولین، پرده از راز این اتفاق برداشتهاند.
۱. اتفاق اشباع معنایی
مهمترین توضیح علمی برای ژامه وو، اتفاقای به نام «اشباع معنایی» است. هنگامی یک نورون عصبی را بیشتر از حد و به طور تکراری تحریک میکنید، آن نورون خسته میشود و موقتاً از کار میافتد.
در یک آزمایش مشهور، مولین از ۹۲ داوطلب خواست که کلمه “Door” (در) را ۳۰ بار در یک دقیقه بنویسند. نتیجه شگفتانگیز می بود: ۶۸ درصد از شرکتکنندگان علائم ژامه وو را گزارش کردند. آنها میانها گفتند که کمکم شک کردند که آیا “Door” یک کلمه واقعی است؟!
هنگامی شما به چهره دوستتان خیره میشوید یا یک کلمه را تکرار میکنید، نورونهای مسئول شناسایی آن چهره یا کلمه، دچار “تخلیه انرژی” خواهد شد. مغز شما عکس را میبیند، اما برچسب معنایی آن را گم میکند.
۲. خستگی مغز و ناهماهنگی
مغز ما دائماً در حال تطبیق ورودیهای حسی با حافظه است. ژامه وو امکان پذیر ناشی از یک تأخیر جزئی در بازیابی اطلاعات از حافظه طویل مدت باشد. این اتفاق وقتی که خسته هستید، کمخوابی دارید یا تحت سختی استرس هستید، زیاد تر رخ میدهد.
دکتر ورنون نیپ (Vernon Neppe)، عصبروانپزشک که در دهه ۸۰ میلادی تحقیقات گستردهای روی اتفاقهای “وو” (Vu) انجام داد، میگوید:
«این تواناییها در افراد سالم کاملاً طبیعی می باشند. مغز یک ماشین پیچیده است و بعضی اوقات چرخدندههای ادراک و حافظه برای لحظهای دچار نمیشوند.»
💡
آیا میدانستید؟
اتفاق ژامه وو در موسیقیدانان و نوازندگان نیز زیاد شایع است. بعضی اوقات اوقات، یک نوازنده حرفهای در میانه اجرای قطعهای که هزاران بار آن را نواخته است، یک دفعه به نتها نگاه میکند و حس میکند که آنها کاملاً برایش غریبه و بیمعنی می باشند. این حالت طبق معمولً ناشی از خستگی ذهنی و تمرکز بیشازحد بر روی یک الگوی تکراری است.
تفاوتهای برادران وو
برای این که گیج نشوید، تفاوتهای مهم سه اتفاق شبیه را در جدول زیر بازدید کنید:
| اتفاق | معنی لغوی | توصیف توانایی |
|---|---|---|
| دژاوو (Déjà Vu) | دیده شده | حس آشنایی کاذب در موقعیتی تازه (انگار قبلاً اینجا بودهام). |
| ژامه وو (Jamais Vu) | هیچ زمان دیده نشده | حس غریبگی کاذب در موقعیتی آشنا (انگار اولین بار است میبینم). |
| پرسکه وو (Presque Vu) | تقریباً دیده شده | همان حالت “نوک زبانم است”. میدانید که میدانید، اما نمیتوانید به یاد بیاورید. |
چه وقتی ژامه وو خطرناک است؟
در زیاد تر موارد، ژامه وو یک اتفاق بیخطر و ناشی از خستگی ذهن است. اما در موارد نادر میتواند نشانهای از یک مشکل نورولوژیک باشد:
ربط با صرع لوب گیجگاهی
تحقیقات پزشکی مشخص می کند که بین ژامه وو و صرع لوب گیجگاهی ارتباطی وجود دارد. بیمارانی که دچار تشنج در این ناحیه از مغز خواهد شد (که مسئول حافظه و ادراک است)، امکان پذیر قبل از اغاز تشنج، هالهای (Aura) را توانایی کنند که شامل حس شدید ژامه وو است. اگر این حس را به ندرت توانایی میکنید، جای نگرانی نیست. اما اگر:
- این حس مرتباً تکرار میشود؛
- با سردردهای شدید، بوهای شگفت یا حرکات غیرارادی بدن همراه است؛
- با دورههای فراموشی همراه میشود:
حتماً باید با یک متخصص مغز و اعصاب مشورت کنید.
ربط با اختلالات اضطرابی و مسخ حقیقت
افرادی که دچار اضطراب شدید یا اختلال “مسخ حقیقت/مسخ شخصیت” می باشند نیز امکان پذیر مکرراً حس کنند که محیط اطرافشان یا حتی چهره خودشان در آینه غریبه است. در این حالت، ژامه وو مکانیزم دفاعی مغز برای فاصله گرفتن از حقیقتِ استرسزا است.
راهکارهایی برای مدیریت و کنار آمدن با ژامه وو
اگر این توانایی شما را میترساند، راهکارهای زیر به شما پشتیبانی میکند تا کنترل خود را بازیابید:
- اسایش خود را نگه داری کنید: اولین عکس العمل طبق معمولً وحشت است (“وای دارم آلزایمر میگیرم”). به خودتان یادآوری کنید که این فقط یک خطای پردازشی موقت در مغز است، همانند سکسکه اما برای ذهن.
- استراحت کنید: از آنجا که خستگی عامل مهم است، توانایی ژامه وو زیاد تر هشداری از سمت بدن است که میگوید: “من نیاز به خواب دارم”.
- تحول تمرکز: اگر روی یک کلمه گیر کردهاید و برایتان شگفت شده، دست از تکرار آن بردارید. به چیز فرد دیگر نگاه کنید، یک لیوان آب بخورید یا موقعیت خود را تحول دهید تا مغز ریست شود.
- یادداشتبرداری: زمانهایی که این حس به سراغتان میآید را یادداشت کنید. آیا هنگامی گرسنهاید اتفاق میافتد؟ هنگامی کمخوابید؟ اشکار کردن الگوها به افت هراس شما پشتیبانی میکند.
اینفوگرافیک
راهکارهای جامع برای مدیریت ژامه وو: از کنترل لحظهای تا پیشگیری
الف) تکنیکهای اورژانسی (هنگامی همین الان اتفاق افتاد چه کنیم؟)
هنگامی یک دفعه حس غریبگی به سراغتان میآید، این ۴ قدم را انجام دهید تا مغز “ریست” شود:
۱. تکنیک “قطع الگو” (Pattern Interrupt) مغز شما در یک حلقه گیر کرده است (همانند سوزنی که روی صفحه گرامافون گیر میکند). باید این حلقه را فیزیکی بشکنید.
- عمل: اگر به کلمهای خیره شدهاید، بلافاصله نگاهتان را برگردانید. اگر صورت فردی برایتان شگفت شده، چشمانتان را برای ۵ ثانیه ببندید و سرتان را تکان دهید.
- چرا کار میکند؟ این کار ورودی بینایی را قطع کرده و به نورونهای خسته زمان میدهد تا مجدد شارژ شوند.
۲. دچار کردن حواس دیگر (تکنیک لنگر انداختن) هنگامی حس بینایی یا ادراک ذهنی دچار اشتباه شده، باید به حواس دیگر تکیه کنید تا به حقیقت برگردید.
- عمل: یک جسم سرد (همانند لیوان آب یا سطح میز) را لمس کنید. دستانتان را به هم بمالید تا گرما تشکیل شود. با صدای بلند چیزی بگویید (برای مثالً: “اسم من … است و الان در اتاق هستم”).
- چرا کار میکند؟ این کار مغز را از حالت “گیجی درونی” به “حس بیرونی” منتقل میکند و اصطلاحاً شما را به زمین (حقیقت) متصل میکند (Grounding).
۳. تحول دیالوگ درونی (مدیریت هراس) قسمت ترسناک ژامه وو، خودِ حس نیست، بلکه تفسیری است که از آن دارید (“وای دارم دیوونه میشم!”).
- عمل: به خودتان بگویید: «این فقط یک سکسکه مغزی است. مغزم خسته شده و برای چند ثانیه آفلاین شده. الان برمیگردد.»
- چرا کار میکند؟ این کار از فعال شدن آمیگدال (مرکز هراس) جلوگیری میکند. وحشت کردن فقط علتمیشود مغز هورمون استرس ترشح کند و گیجی شما زیاد تر شود.
ب) راهکارهای پیشگیرانه (چطور از تکرار آن جلوگیری کنیم؟)
اگر این توانایی برایتان تکرار میشود، به گمان زیادً سبک زندگی شما سختی بسیاری به سیستم عصبیتان داخل میکند.
۴. مدیریت “خستگی شناختی” تحقیقات مشخص می کند ژامه وو در زمانهایی که مغز “اضافهبار” (Overload) دارد، رخ میدهد.
- راهکار: قانون ۲۰-۲۰-۲۰ را مراعات کنید. اگر کار فکری سنگین میکنید، هر ۲۰ دقیقه، ۲۰ ثانیه به مغز استراحت دهید. از مولتیتسکینگ (انجام چند کار همزمان) پرهیز کنید، چون پردازشگر مغز را فرسوده میکند.
۵. تنظیم خواب (با اهمیت ترین فاکتور) کمخوابی یا خواب بیکیفیت، متهم ردیف اول در همه اختلالات ادراکی است. هنگامی خواب کافی ندارید، ارتباطات بین هیپوکامپ (حافظه) و کورتکس (ادراک) ضعیف میشود.
- راهکار: مطمعن حاصل کنید که ۷ تا ۸ ساعت خواب باکیفیت دارید. تعداد بسیاری از افراد گزارش دادهاند که با اصلاح الگوی خواب، تواناییهای «وو» (دژاوو و ژامه وو) در آنها کاملاً محو شده است.
۶. شناسایی “تکرارها” آیا عادت دارید به یک نقطه خیره شوید؟ آیا کلمات را در ذهنتان زیاد تکرار میکنید؟
- راهکار: نسبت به عادتهای ذهنی خود آگاه باشید. اگر فهمید شدید دارید روی تکرار یک کلمه یا خیره شدن به آینه قفل میکنید، آگاهانه حالت خود را تحول دهید و یک کار فیزیکی انجام دهید.
۷. دفترچه ثبت وقایع (Trigger Journaling) برای این که بفهمید چه چیزی مغز شما را به این حالت میبرد، وقایع را ثبت کنید.
- راهکار: هر بار که ژامه وو رقم خورد، بنویسید: ساعت چند می بود؟ چه مقدار خوابیده بودید؟ چه مقدار استرس داشتید؟ آیا گرسنه بودید؟ (کم شدن قند خون هم میتواند محرک باشد). اشکار کردن الگوها، هراس شما را از بین میبرد و کنترل را به شما برمیگرداند.
معارفه کتاب برای کاوش در عجایب ذهن
اگر به فهمیدن عمیقتر خطاهای ادراکی و شگفتیهای مغز علاقهمندید، خواندن کتابهای زیر را نظر میکنیم:
- کتاب «توهمات» (Hallucinations)
- نویسنده: الیور ساکس (Oliver Sacks)
- دکتر ساکس، عصبشناس برجسته، در این کتاب به بازدید انواع خطاهای ادراکی مغز میپردازد و توضیح میدهد که چطور ذهن سالم هم میتواند دچار توهم یا حسهای شگفت شود.
- کتاب «توانایی دژاوو» (The Déjà Vu Experience)
- نویسنده: آلن اس. براون
- اگرچه تمرکز بر دژاوو است، اما این کتاب علمیترین مرجع برای شناخت اتفاقهای مرتبط همانند ژامه وو و پرسکه وو نیز محسوب میشود.
سخن پایانی
ذهن انسان، پیچیدهترین ساختار در جهان شناخته شده است و بعضی اوقات اوقات، این سیستم پیچیده دچار “گلیچ” یا اختلالات لحظهای میشود. اتفاق ژامه وو، با همه شگفت و غریب بودنش به ما یادآوری میکند که ادراک ما از حقیقت چه مقدار شکننده و وابسته به کارکرد صحیح نورونها است.
دفعه سپس که کلمه “دیوار” برایتان بیمعنی شد یا صورت دوستتان برای لحظهای غریبه به نظر رسید، نترسید. لبخندی بزنید و بدانید که مغزتان فقط برای چند ثانیه به مرخصی رفته است.
اگر این نوشته از «چطور» برایتان سودمند می بود و شما هم تواناییهای شبیهی از غریبپنداری داشتهاید، حتماً در قسمت نظرات برای ما بنویسید. خواندن تواناییهای شما میتواند به دیگران مطمعن دهد که تنها نیستند.
سوالهای متداول
۱. آیا توانایی ژامه وو نشانه آلزایمر یا زوال عقل است؟
در اکثر موارد خیر. ژامه وو طبق معمولً یک اتفاق گذرا ناشی از خستگی مغز است و در افراد جوان و سالم نیز زیاد شایع است. آلزایمر با فراموشی پایدار و پیشرونده همراه است، نه یک حس لحظهایِ غریبگی که سریعاً رفع میشود.
۲. چرا هنگامی یک کلمه را زیاد تکرار میکنم، معنیاش را از دست میدهد؟
این دقیقاً همان مکانیسم “اشباع معنایی” است. نورونهای مغز شما در تاثییر شلیکهای پیدرپی برای آن کلمه خاص، خسته خواهد شد و موقتاً از پردازش معنی آن باز میهمانند. این یک عکس العمل طبیعی سیستم عصبی است.
۳. چه مقدار طول میکشد تا حس ژامه وو از بین برود؟
توانایی ژامه وو زیاد مختصر است و طبق معمولً از چند ثانیه تا نهایتاً یک یا دو دقیقه طول میکشد. به محض این که دقت خود را تحول دهید یا استراحت کنید، ادراک شما به حالت عادی باز میگردد.
در افسردگی غم به لایههای عمیق زندگی نفوذ کرده و اختلالاتی در احساسات و حرکت شما بهوجود میآورد. اگر حس افسردگی دارید، حتما با پشتیبانی یک روانشناس متخصص مشکل را ریشهیابی کنید و برای حل آن راهکار بگیرید.برای ربط با مشاور متخصص افسردگی روی دکمه زیر کلیک کنید.
به پشتیبانی زبان بدن، ناگفتهها را بگویید و بشنوید
دسته بندی مطالب
منبع